Qlobal enerji birjalarında, xüsusilə “Bloomberg Energy” və “Reuters Commodities” tərəfindən hər saniyə yenilənən rəsmi ticarət indekslərində və birja hesabatlarında Azərbaycanın dünya bazarına çıxardığı "Azeri Light" markalı xam neftin qiymətinin barrel başına 116 dollara yaxınlaşması, dünya makroiqtisadiyyatındakı struktur disbalanslarının və geosiyasi gərginliklərin birbaşa qanunauyğun nəticəsidir. Beynəlxalq Enerji Agentliyinin (IEA) Aylıq Neft Bazarı Hesabatında və OPEK-in analitik bülletenlərində detallı şəkildə təhlil edildiyi kimi, Yaxın Şərqdəki dəniz nəqliyyat koridorlarında (xüsusilə Babülməndəb və Hörmüz boğazları ətrafında) hərbi-siyasi risklərin kəskinləşməsi, habelə OPEC+ koalisiyasının qlobal neft hasilatı məhdudiyyətlərini və kvotalarını sərt şəkildə qoruyub saxlaması qlobal bazarda ciddi təklif şoku yaradıb. Bu disbalans isə neftin qiymətini son illərin ən yüksək spekulyativ və fundamental hədlərinə doğru qovur.
Bu iqtisadi konyukturanın Azərbaycanın makroiqtisadi göstəricilərinə və fiskal siyasətinə təsiri çoxşaxəlidir və bu barədə Azərbaycan Respublikası Dövlət Neft Fondunun (ARDNF) və Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının rəsmi rüblük hesabatlarında dərin strateji trayektoriya cızılıb. Yüksək neft qiymətlərinin daxili iqtisadiyyatın fərqli strukturlarına təsirlərini bir neçə kompleks şərh süzgəcindən keçirmək olar
Belə ki, ixrac gəlirləri idxal xərclərini kəskin üstələyir, bu da ölkənin xarici ticarət balansında tarixi rekord həddə çatacaq müsbət faydalı fərqin yaranmasına səbəb olur. Ölkəyə xarici valyuta axını stimullaşır, ARDNF-nin aktivləri böyüyür və Mərkəzi Bankın valyuta ehtiyatları sementlənir. Bu isə dövlətin xarici şoklara qarşı dözümlülüyünü artırır.
Bundan əlavə, daxili bazarda dollara olan təbii və spekulyativ tələbat neft gəlirlərindən daxil olan kütlə hesabına tam və vaxtında qarşılanır. Nəticədə, manatın dollara qarşı 1.70 rəsmi məzənnəsi üçün heç bir devalvasiya və ya məzənnə təzyiqi riski qalmır, daxili makroiqtisadi mühit investorlar üçün proqnozlaşdırıla bilən olur.
Burada dövlət büdcəsində neftin baza qiyməti mühafizəkar və ehtiyatlı iqtisadi yanaşma ilə real qiymətdən xeyli aşağı götürüldüyü üçün yaranan irihəcmli büdcə profisiti yaranır. Bu profisit dövlətə xarici və daxili borclanmaya getmədən inflyasiyaya qarşı sosial müdafiə paketlərini maliyyələşdirməyə və işğaldan azad edilmiş və abadlaşdırılan Qarabağ və Şərqi Zəngəzurdakı layihələrini birbaşa və sürətli icra etməyə imkan verir.
Həmçinin qlobal enerji qiymətlərinin artması xarici istehsalçı ölkələrdə (Azərbaycanın əsas idxal tərəfdaşlarında) istehsal və logistika xərclərini artırır. Azərbaycan xaricdən ərzaq və sənaye malları idxal edərkən bu qlobal inflyasiyanı da daxili bazara gətirir ki, bu da daxili istehlak qiymətləri indeksinə (İQİ) təzyiq yaradır.
Beləliklə, aparıcı makroiqtisadçı analitiklər qeyd edirlər ki, neft bumu Azərbaycana qeyri-neft sektorunu (xüsusilə kənd təsərrüfatı, rəqəmsal iqtisadiyyat, tranzit-logistika koridorları və innovativ sənayelər) sürətlə maliyyələşdirmək üçün misilsiz və güclü bir maliyyə buferi qazandırır. Lakin qlobal inflyasiya təzyiqlərini neytrallaşdırmaq, pul kütləsinin izafi hissəsini sterilizasiya etmək (bazardan artıq pul kütləsinin yığılması) və daxili bazarda süni qiymət artımının qarşısını almaq üçün Mərkəzi Bankın pul-kredit siyasətini çevik saxlaması və anti-inflyasiya alətlərini aktivləşdirməsi dövlətin uzunmüddətli iqtisadi təhlükəsizliyi üçün yeganə fundamental şərtdir.
Nurlan İlyas
Milan Politexnik Universiteti, magistr