Azərbaycanın Hacıqabul rayonu ərazisində, Pirsaat çayının sahilində XI–XIII əsrlərə aid edilən mühüm sufi-memarlıq kompleksi yerləşir. Əminik ki, tədqiqatçılar və yerli əhalini çıxsaq belə bir mötəbər məkanın mövcudluğundan çoxlarının xəbəri yoxdur. Halbuki bu xanəgah Azərbaycanın ən qədim və ən mühüm dini-memarlıq komplekslərindən biridir. Abidə qədim Bakı–Salyan karvan yolunun üzərində formalaşdığı üçün orta əsrlərdə həm dini, həm də strateji baxımdan əhəmiyyətli mərkəz rolunu oynamışdır. Kompleks böyük sufi şeyxi Pir Hüseyn Şirvani (Şeyx Əlihüseyn ibn Əli kimi də tanınır) ilə bağlıdır və onun məzarı ətrafında yaranaraq zamanla geniş dini mərkəzə çevrilmişdir.
Orta əsr daş sənətinin memarlıq təcəssümü
Xanəgahın memarlıq quruluşu çoxşaxəlidir. Çünki burada türbə, məscid, minarə, yaşayış hücrələri, karvansara tipli tikililər və qala divarları kimi müxtəlif funksiyalı binalar bir kompleks daxilində birləşir. Tikililərdə əsasən yerli daş materialından istifadə olunmuş, fasadlarda isə kufi xətti ilə yazılmış kitabələr və dekorativ daş bəzəklər tətbiq edilmişdir. XIII əsrə aid mərhələlərdə kompleks Şirvanşahlar dövründə daha da inkişaf etdirilmiş, bəzi hissələri yenidən inşa olunmuşdur. Tarixi məlumatlara görə, türbə və digər əsas tikililər 1280-ci illərdə tamamlanmış və bölgənin ən güclü sufi mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir. Xanəgah həm də dərvişlərin yaşadığı, zikr və ibadət mərasimlərinin keçirildiyi mühüm təsəvvüf mərkəzi olmuşdur.
Zamanın sınağından keçən abidənin bugünkü halı
Hazırda Pir Hüseyn Xanəgahı dövlətimiz tərəfindən qorunan tarix-memarlıq qoruğu statusuna malikdir və ölkənin mühüm mədəni irs obyektlərindən biri hesab olunur. Abidə 2004-cü ildən rəsmi olaraq dövlət əhəmiyyətli tarixi-memarlıq qoruğu kimi qeydiyyata alınmışdır və onun qorunması və tədqiqi Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən həyata keçirilir.
Kompleks zamanla təbii aşınma, iqlim təsirləri və tarixi hadisələr nəticəsində müəyyən zədələrə məruz qalsa da, müxtəlif dövrlərdə bərpa və konservasiya işləri aparılmışdır. Xüsusilə XX əsrin ikinci yarısından etibarən və 2000-ci illərdə aparılan yenidənqurma işləri abidənin əsas strukturunu qorumağa imkan vermişdir. Hazırda xanəgahın bəzi hissələri yaxşı vəziyyətdə saxlanılsa da, müəyyən tikililər qismən dağıntıya məruz qalmış və konservasiya ehtiyacı qalmaqdadır.
Son illərdə əraziyə gedən yolların yaxşılaşdırılması və turizm infrastrukturunun inkişaf etdirilməsi nəticəsində Pir Hüseyn Xanəgahına ziyarətçi axını artmışdır. Abidə həm yerli əhali, həm də turistlər tərəfindən dini ziyarətgah və tarixi-mədəni irs nümunəsi kimi istifadə olunur. Bununla yanaşı, kompleks UNESCO səviyyəsində əhəmiyyətli ola biləcək sufi irs nümunəsi kimi də elmi dairələrdə araşdırılmaqdadır.
Nəticə olaraq, Pir Hüseyn Xanəgahı bu gün yalnız orta əsr memarlığının yadigarı deyil, həm də Azərbaycanın dini-fəlsəfi düşüncə tarixini, sufi ənənələrini və mədəni davamlılığını əks etdirən canlı bir abidə kimi qorunub saxlanılır.
Mənəviyyatın daşlaşmış yaddaşı
Qeyd etdiyimiz kimi, Xanəgah orta əsrlərdə dərvişlərin və sufi müridlərinin yaşadığı, ibadət etdiyi və mənəvi təlim aldığı bir mərkəz kimi fəaliyyət göstərmişdir. Burada yaşayan sufilər dünyəvi həyatın sadəliyini seçir, zahidlik və təmkin prinsiplərinə əsaslanırdılar. Onların gündəlik həyatı zikr, ibadət, dua və mənəvi təlimlərlə keçirdi. Xanəgah daxilində mövcud olan hücrələr dərvişlərin təcrid olunmuş şəkildə yaşamasına və daxili kamilliyə yönəlməsinə imkan yaradırdı. Bu mühit sufi təliminin əsas prinsipi olan nəfsin tərbiyəsi və Allahla mənəvi yaxınlıq ideyasını gücləndirirdi.
Bu baxımdan, xanəgahda kollektiv zikr məclisləri təşkil edilir, mürşid–mürid münasibətləri çərçivəsində mənəvi təlim aparılırdı. Sufi şeyxi müridlərə həm dini biliklər, həm də etik-mənəvi davranış qaydaları öyrədirdi. Bu proses təkcə dini ibadət deyil, həm də insanın daxili dünyasının formalaşması üçün bir məktəb rolunu oynayırdı. Xanəgah bu baxımdan bölgədə mənəvi-ictimai həyatın formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir.
Xanəgahın adında yer alan “pir” anlayışı da məhz sufi ənənəsində xüsusi məna daşıyır. Pir, mənəvi kamilliyə çatmış, insanlara yol göstərən sufi şeyxi deməkdir. Pir Hüseyn də bu baxımdan yalnız tarixi şəxsiyyət deyil, həm də xalq yaddaşında müqəddəslik qazanmış bir simadır. Bu səbəbdən xanəgah əsrlər boyu təkcə sufi icmasının deyil, həm də yerli əhalinin ziyarət etdiyi müqəddəs məkan kimi ziyarətçilərnin üzünə açıq olmuşdur.
Beləliklə, Pir Hüseyn Xanəgahı Azərbaycanın sufi mədəniyyətini və təsəvvüf ənənəsini ən dolğun şəkildə əks etdirən abidələrdən biridir. Burada formalaşan mənəvi həyat tərzi sadəlik, zahidlik və daxili kamillik prinsiplərinə əsaslanmış, əsrlər boyu bölgənin dini-fəlsəfi düşüncəsinə təsir göstərmişdir. Bu gün də xanəgah həmin mənəvi irsin daşıyıcısı kimi Azərbaycan mədəniyyət tarixində xüsusi yer tutur.
Aida Şükürlü