Yaxın Şərqdə davam edən hərbi-siyasi qarşıdurma və ABŞ ilə İran arasında diplomatik təmasların nəticəsiz qalması regional böhranın artıq yalnız təhlükəsizlik müstəvisində deyil, qlobal iqtisadi və enerji sistemləri kontekstində də ciddi risklər yaratdığını göstərir.
Reuters-in yaydığı məlumata görə, ABŞ–İran danışıqlarında yaranmış diplomatik dalan fonunda neft qiymətlərinin yüksəlməsi Asiya fond bazarlarında risk iştahını zəiflədib. Danışıqlar prosesində konkret irəliləyişin əldə olunmaması investorların diqqətini yenidən enerji təchizatının davamlılığına yönəldib. Beləliklə, Yaxın Şərqdəki geosiyasi qeyri-müəyyənlik maliyyə bazarlarında özünü ilk növbədə enerji qiymətləri və risk premiumunun yüksəlməsi vasitəsilə göstərir.
Hindistan fond bazarlarının reaksiyası bu baxımdan xüsusilə diqqət çəkir. Ölkənin əsas fond indeksləri bazar ertəsi təxminən son altı ayın ən aşağı səviyyəsinə enib. Burada ABŞ–İran diplomatik kanalında irəliləyişin olmaması ilə yanaşı, enerji idxalından yüksək dərəcədə asılı olan Hindistan iqtisadiyyatı üçün neft qiymətlərinin bahalaşmasının yaratdığı makroiqtisadi risklər də mühüm rol oynayır.
Məsələnin əsas geosiyasi düyünlərindən biri isə Hörmüz boğazıdır. İranın boğazın açılması ilə bağlı mövqeyi enerji marşrutunun diplomatik danışıqlarda mühüm strateji leverecə çevrildiyini göstərir. ABŞ Prezidenti Donald Tramp İranın Hörmüz boğazının açılması və döyüşlərin dayandırılması ilə bağlı təklifini qəbul etməsə də, danışıqların davam etdirilə biləcəyini bildirib. Tehran isə münaqişənin hərbi deyil, diplomatik mexanizmlər vasitəsilə həll edilməli olduğunu vurğulayır.
Bu mövqelər tərəflər arasında fundamental siyasi ziddiyyətlərin hələ də aradan qalxmadığını göstərir. Vaşinqton iqtisadi və siyasi təzyiq vasitələrini danışıqlar prosesində təsir mexanizmi kimi saxlayarkən, Tehran təhlükəsizlik və suverenlik məsələlərini danışıqların əsas şərtlərindən biri kimi önə çıxarır. Nəticədə tərəflərin danışıqlar masasında qalması diplomatik kanalın tam bağlanmadığını göstərsə də, qarşılıqlı etimad defisitinin aradan qaldırıldığını söyləməyə əsas vermir.
Hörmüz boğazı ətrafında yaranmış vəziyyət isə bu diplomatik qarşıdurmanın qlobal nəticələrini daha aydın nümayiş etdirir. Boğaz qlobal enerji ticarətinin əsas arteriyalarından biri olduğundan, burada nəqliyyat axınının məhdudlaşması yalnız regional enerji bazarlarına deyil, Asiya və Avropa iqtisadiyyatlarına da təsir göstərə biləcək təchizat şokları yaradır. Reuters-in məlumatında boğazdan keçən kommersiya gəmilərinin sayında kəskin azalma qeydə alınıb; bu da enerji bazarlarında geosiyasi risk faktorunun real logistik məhdudiyyətlərlə müşayiət olunduğunu göstərir.
Bu şəraitdə Brent markalı neftin qiymətinin 2,3 faiz yüksələrək bir barel üçün təxminən 106,7 dollara çatması bazarın siyasi risklərə həssaslığını nümayiş etdirir. Neft qiymətlərindəki hər yüksəliş enerji idxalından asılı iqtisadiyyatlar üçün inflyasiya təzyiqini artırmaqla yanaşı, milli valyutalar, tədiyyə balansı və şirkətlərin istehsal xərcləri üzərində əlavə təzyiq yarada bilər.
Hindistan nümunəsi bu təsir mexanizmini xüsusilə aydın göstərir. Dünyanın iri xam neft idxalçılarından biri olan Hindistan üçün enerji qiymətlərinin yüksəlməsi idxal xərclərinin artmasına və inflyasiya təzyiqlərinin güclənməsinə səbəb ola bilər. Bu isə öz növbəsində şirkətlərin mənfəət marjalarını daralda, istehlak xərclərinə təsir göstərə və pul-kredit siyasəti üçün əlavə manevr məhdudiyyətləri yarada bilər. Reuters də neft qiymətlərinin və geosiyasi qeyri-müəyyənliyin Hindistan bazarlarında investor əhval-ruhiyyəsinə təsir etdiyini qeyd edir.
Burada diqqət çəkən digər məqam enerji təhlükəsizliyi ilə geosiyasi diplomatiyanın bir-birindən ayrılmaz hala gəlməsidir. Hörmüz boğazının statusu artıq yalnız dəniz nəqliyyatı məsələsi deyil; o, ABŞ–İran qarşıdurmasında strateji təzyiq, danışıqlar və qarşılıqlı güzəşt mexanizmlərinin mühüm elementinə çevrilib. İran üçün boğaz üzərindəki təsir imkanları siyasi və iqtisadi leverec funksiyası daşıyır, ABŞ üçün isə enerji axınının təhlükəsizliyinin təmin edilməsi regional strategiyanın mühüm komponentlərindən biridir.
Bununla yanaşı, enerji bazarlarının reaksiyası yalnız faktiki təchizat həcmləri ilə deyil, gözləntilərlə də müəyyən olunur. Diplomatik prosesdə hər hansı geriləmə bazarlarda gələcək təchizatın pozulacağı ilə bağlı risk premiumunu yüksəldə bilər. Əksinə, danışıqlarda real irəliləyiş və Hörmüz boğazında naviqasiyanın sabitləşməsi neft qiymətlərində təzyiqin azalmasına şərait yarada bilər. Reuters-in son məlumatlarında İranın boğazın açılması ilə bağlı mümkün təkliflərinin neft qiymətlərində əks istiqamətli hərəkət yaratdığı da görünür.
Bu mənada ABŞ–İran qarşıdurması klassik regional böhrandan daha geniş geosiyasi əhəmiyyət kəsb edir. Münaqişənin gedişi enerji təhlükəsizliyi, beynəlxalq ticarət marşrutlarının sabitliyi, inflyasiya gözləntiləri və maliyyə bazarlarında risklərin qiymətləndirilməsi ilə birbaşa əlaqələnir.
Hazırkı mərhələdə tərəflərin danışıqları davam etdirmək niyyətində olması diplomatik kanalın tam tükənmədiyini göstərir. Lakin danışıqların mövcud vəziyyəti həm də onu göstərir ki, siyasi dialoqun davam etməsi hələ özlüyündə deeskalasiyanın təmin olunması demək deyil. Əsas məsələ tərəflərin qarşılıqlı güzəştlər üçün hansı çərçivədə razılığa gələ biləcəyi və bunun regional təhlükəsizlik arxitekturasına necə təsir göstərəcəyidir.
Nəticə etibarilə, ABŞ–İran danışıqlarındakı dalan Yaxın Şərqdəki siyasi qarşıdurmanın qlobal sistemə ötürülmə kanallarını daha da görünən edir. Enerji marşrutlarının təhlükəsizliyi, neft qiymətləri və maliyyə bazarlarının reaksiyası göstərir ki, regiondakı geosiyasi eskalasiyanın nəticələri artıq yalnız Yaxın Şərqlə məhdudlaşmır. Hörmüz boğazının taleyi və diplomatik prosesin gələcək istiqaməti isə qarşıdakı mərhələdə həm regional təhlükəsizlik, həm də qlobal enerji bazarları baxımından əsas strateji dəyişənlərdən biri olaraq qalır.
Anar TURAN