2026 İran müharibəsi petrodollar sistemini bitirəcəkmi?
2026-cı ildə ABŞ-İsrail-İran qarşıdurmasının genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsi yalnız Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik böhranı yaratmadı. Bu hadisə eyni zamanda son 50 ildə beynəlxalq iqtisadi sistemin əsas dayaqlarından biri hesab olunan petrodollar modelinin dayanıqlılığı ilə bağlı ciddi suallar ortaya çıxardı. Fikrimcə, məsələ artıq petrodolların zəifləyib-zəifləməməsi deyil. Əsas məsələ ABŞ-ın qurduğu maliyyə nizamının əvvəlki kimi işləyib-işləmədiyidir.
Uzun illər ərzində dolların qlobal dominantlığı təkcə ABŞ iqtisadiyyatının gücü ilə deyil, enerji bazarına nəzarət vasitəsilə təmin olunurdu. Neft dollarla satılır, ölkələr enerji almaq üçün dollar ehtiyatı saxlayır, əldə olunan gəlirlər isə yenidən ABŞ maliyyə bazarlarına qayıdırdı. Bu model Vaşinqtona dünyada heç bir dövlətin malik olmadığı maliyyə üstünlüyü qazandırmışdı. ABŞ faktiki olaraq öz valyutasını ixrac etməklə qlobal iqtisadiyyatın mərkəzinə çevrilmişdi.
Lakin son illərdə bu sistemdə çatlar görünməyə başlayıb. ABŞ-ın sanksiyaları xarici siyasətin əsas alətinə çevirməsi bir çox ölkələrdə dollar asılılığının riskləri barədə düşüncələri gücləndirib. Rusiya, Çin, İran və sonradan BRICS ölkələrinin əhəmiyyətli hissəsi açıq şəkildə alternativ maliyyə mexanizmlərinin yaradılması istiqamətində addımlar atmağa başlayıb. Vaxtilə nəzəri görünən de-dollarizasiya prosesi artıq siyasi şüar deyil, iqtisadi reallığa çevrilməkdədir.
İran müharibəsi isə bu prosesin sürətlənməsinə səbəb olan ən mühüm katalizatorlardan biri oldu. Müharibə göstərdi ki, dünya enerji təhlükəsizliyi baxımından hələ də bir neçə strateji boğazdan və geosiyasi risk zonasından asılıdır. Hörmüz boğazı ətrafında yaranan qeyri-müəyyənlik beynəlxalq enerji bazarını silkələyərək bir çox dövlətlərə vacib bir mesaj verdi. Əsas məsələ enerji təchizatını şaxələndirmək qədər, enerji ödəniş sistemlərini də şaxələndirməkdir.
Ən diqqətçəkən məqam ondan ibarətdir ki, bu gün petrodolların əsas alternativi artıq formalaşmaqdadır. Çin dünyanın ən böyük enerji idxalçısı kimi neft və qaz ticarətində yuanın istifadəsini genişləndirir. BRICS daxilində ortaq ödəniş mexanizmləri müzakirə olunur. Rusiya-Qərb qarşıdurmasında dolların siyasi təzyiq alətinə çevrilməsi isə bir çox ölkələri alternativ yollar axtarmağa sövq edir. Başqa sözlə, ABŞ-ın maliyyə üstünlüyünü qorumaq üçün istifadə etdiyi vasitələr paradoksal olaraq həmin üstünlüyün zəifləməsinə səbəb olur.
Burada vacib bir məqama da diqqət yetirmək lazımdır. Petrodollar sisteminin zəifləməsi dolların sabah çökəcəyi anlamına gəlmir. ABŞ iqtisadiyyatı, maliyyə bazarları və qlobal investisiya infrastrukturu hələ də dünyanın ən güclü sistemidir. Lakin tarix göstərir ki, heç bir hegemonluq əbədi olmur. Vaxtilə funt sterlinq beynəlxalq maliyyə sisteminin mərkəzində dayanırdı, lakin XX əsrin ortalarında bu statusunu dollara verdi. Bu gün dolların da eyni taleyi yaşaması ehtimalı ilk dəfə real ssenari kimi müzakirə olunur.
Düşünürəm ki, İran müharibəsi petrodollar sistemini birdəfəlik dağıtmayacaq. Ancaq bu müharibə qlobal maliyyə sistemində geri dönüşü çətin olan bir prosesi sürətləndirir. Dünya artıq ABŞ mərkəzli təkqütblü maliyyə arxitekturasından çoxqütblü maliyyə sisteminə doğru hərəkət edir. Bu proses yavaş ola bilər, lakin istiqaməti dəyişmək getdikcə çətinləşir.
Əgər XX əsrin ikinci yarısı petrodolların yüksəliş dövrü idisə, 2026-cı il həmin sistemin tədricən aşınmasının simvolik dönüş nöqtəsi kimi tarixə düşə bilər. Çünki İran müharibəsi bir daha göstərdi ki, enerji bazarında geosiyasi risklər artdıqca dövlətlər yalnız yeni enerji mənbələri deyil, həm də yeni maliyyə mərkəzləri axtarmağa başlayırlar. Məhz bu tendensiya gələcək onilliklərdə beynəlxalq iqtisadi nizamın əsas transformasiya xəttini müəyyən edəcək.
Əli Səlimov,
iqtisadçı
