Süni intellekt alətlərinin gündəlik həyata sürətlə daxil olması məktəbdə “bilik nədir?” sualına da yeni cavab axtarmağı zəruri edir. Artıq şagird üçün əsas bacarıqlardan biri hazır cavabı tapmaq deyil, düzgün sual vermək, alınan məlumatı yoxlamaq və onu məntiqi şəkildə təhlil etməkdir.
ChatGPT kimi süni intellekt sistemləri bir neçə saniyə ərzində esse yaza, riyazi məsələnin həllini izah edə və müxtəlif mövzular üzrə məlumat təqdim edə bilir. Bu isə ənənəvi ev tapşırığı modelinin effektivliyi ilə bağlı yeni suallar yaradır.
Məsələn, şagird “Azərbaycanın iqlimi haqqında esse yaz” sorğusu ilə hazır mətn əldə edə bilər. Lakin daha faydalı yanaşma “Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində iqlim fərqlərinin kənd təsərrüfatına təsiri nədir?” kimi konkret və araşdırma tələb edən sual verməkdir.
Burada əsas məsələ süni intellektdən istifadə edib-etməmək deyil, ondan necə istifadə etməkdir.
“Düzgün sual” yeni bacarığa çevrilir
Təhsil üzrə yanaşmalarda getdikcə daha çox vurğulanan bacarıqlardan biri düzgün sual formalaşdırmaqdır. Çünki süni intellektə verilən sorğunun keyfiyyəti cavabın keyfiyyətinə birbaşa təsir göstərə bilər.
Şagirdə sadəcə “məlumatı tap” demək əvəzinə, ona məlumatı müqayisə etmək, arqument qurmaq, mənbələri yoxlamaq və nəticə çıxarmaq tapşırıldıqda süni intellekt köməkçi vasitəyə çevrilir.
Bu modeldə müəllimin rolu da dəyişir. Müəllim hazır cavabın mənbəyi olmaqdan əlavə, şagirdə düzgün sual verməyi, cavabı yoxlamağı və səhvi müəyyən etməyi öyrədən şəxs kimi çıxış edir.
ChatGPT-nin verdiyi hər cavab doğru deyil
Süni intellektlə bağlı ən vacib məqamlardan biri də onun səhv məlumat yarada bilməsidir. Buna görə şagirdin qarşısında yeni vəzifə yaranır: cavabı qəbul etməzdən əvvəl onu yoxlamaq.
Məsələn, tarix dərsində ChatGPT-dən müəyyən hadisə haqqında məlumat alan şagird həmin məlumatı dərslik, elmi mənbə və etibarlı internet resursları ilə müqayisə edə bilər.
Beləliklə, texnologiya şagirdin düşünməsini əvəz etmir. Əksinə, düzgün istifadə edildikdə tənqidi düşünmə üçün əlavə vasitəyə çevrilə bilər.
Ev tapşırıqları da dəyişə bilər
Süni intellektin geniş yayılması məktəblərdə ev tapşırıqlarının hazırlanma formasına yenidən baxılmasını da gündəmə gətirir.
Əgər tapşırığın cavabını bir neçə saniyəyə süni intellekt hazırlaya bilirsə, müəllim üçün daha maraqlı sual yaranır: şagirdin həqiqətən öyrəndiyini necə müəyyən etmək olar?
Bunun üçün açıq suallar, şifahi təqdimatlar, layihələr, real situasiyaların təhlili və şagirdin öz fikrini əsaslandırmasını tələb edən tapşırıqlar daha çox əhəmiyyət qazana bilər.
Məsələn, “İkinci Dünya müharibəsi haqqında esse yaz” tapşırığının əvəzinə “Süni intellektdən istifadə etmədən əvvəl mövzu ilə bağlı öz arqumentini yaz, daha sonra AI-nin cavabı ilə müqayisə et və fərqləri izah et” kimi tapşırıq şagirdin düşünmə prosesini daha aydın göstərir.
Gələcəyin şagirdi nəyi bacarmalıdır?
Süni intellektin inkişaf etdiyi bir dövrdə şagird üçün yalnız çoxlu məlumat yadda saxlamaq kifayət etməyə bilər. Məlumatı seçmək, düzgün sual vermək, müxtəlif cavabları müqayisə etmək, səhvləri tapmaq və nəticəni əsaslandırmaq daha böyük əhəmiyyət qazana bilər.
Bu baxımdan, gələcəyin məktəbində “Cavabı bilirsənmi?” sualı ilə yanaşı, “Bu sualı niyə verdin?”, “Bu məlumatın doğru olduğunu necə yoxladın?” və “Başqa hansı izah mümkündür?” sualları da ön plana çıxa bilər.
Süni intellekt dövründə təhsilin əsas məqsədi texnologiyadan uzaq şagird yetişdirmək deyil. Əsas məqsəd texnologiyadan istifadə edərkən öz düşüncəsini itirməyən şagird formalaşdırmaqdır.
Rizvan Abışov