Son illər dünya iqtisadiyyatı bir neçə paralel böhran və transformasiya prosesi ilə üz-üzə qalıb. Pandemiyadan sonrakı bərpa dövrü hələ tam başa çatmamış, Rusiya–Ukrayna müharibəsi, digər tərəfdən də ABŞ-İran münaqişəsi enerji bazarındakı dalğalanmalar, yüksək inflyasiya və mərkəzi bankların sərt pul siyasəti qlobal iqtisadi mənzərəni ciddi şəkildə dəyişib. Nəticədə həm inkişaf etmiş, həm də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə artım tempi yavaşıyıb, maliyyə bazarlarında isə qeyri-müəyyənlik artıb.
Konsensus.az xəbər verir ki, beynəlxalq iqtisadi təşkilatlar hazırkı dövrü “yumşaq enişlə sərt eniş arasında balans axtarışı” kimi xarakterizə edirlər. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (IMF) baş iqtisadçılarından Pierre-Olivier Gourinchas son hesabatlarında qeyd edir ki, dünya iqtisadiyyatı gözləniləndən daha dayanıqlı olsa da, artım “tarixi orta göstəricilərdən aşağı səviyyədə qalmaqda davam edir”. Onun fikrincə, əsas risklər hələ də yüksək faiz dərəcələri və borc yükünün artması ilə bağlıdır.
ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin (Federal Reserve) siyasəti də qlobal iqtisadiyyata birbaşa təsir göstərir. Jerome Powell bir neçə çıxışında bildirib ki, inflyasiyanın tam nəzarət altına alınması prioritetdir və bu məqsədlə faizlərin uzun müddət yüksək qalması istisna edilmir. Bu isə xüsusilə inkişaf etməkdə olan ölkələr üçün kapital axınının azalması və borclanma xərclərinin artması deməkdir.
Avropa Mərkəzi Bankının (ECB) prezidenti Christine Lagarde isə Avropa iqtisadiyyatında zəif artım və struktur problemlərə diqqət çəkərək bildirib ki, “Avropa artıq ucuz enerji dövrünün bitməsi ilə yeni iqtisadi reallığa uyğunlaşmalıdır”. Avropada sənaye istehsalının zəifləməsi və enerji qiymətlərinin dəyişkənliyi regionun rəqabət qabiliyyətinə təsir göstərir.
Digər tərəfdən, Asiya iqtisadiyyatları – xüsusilə Çin və Hindistan – qlobal artımın əsas mühərrikləri kimi qalmağa davam edir. Dünya Bankının analitikləri qeyd edirlər ki, qlobal iqtisadi artımın yarıdan çoxu artıq Asiya regionunun payına düşür. Lakin Çində daşınmaz əmlak sektorundakı problemlər və daxili tələbin zəifləməsi bu dinamikanı müəyyən qədər məhdudlaşdırır.
Enerji bazarları da qlobal iqtisadi balansın mühüm komponenti olaraq qalır. Neft İxrac Edən Ölkələr Təşkilatı (OPEC) son proqnozlarında enerji tələbatının artdığını bildirsə də, qiymətlərin geosiyasi risklərdən asılı olaraq dəyişkən qalacağını vurğulayır. Bu isə həm istehsalçı, həm də idxalçı ölkələr üçün planlaşdırmanı çətinləşdirir.
İqtisadçılar ümumi olaraq belə bir qənaətə gəlirlər ki, dünya iqtisadiyyatı “yeni normala” daxil olub. Harvard Universitetinin iqtisadçısı Kenneth Rogoff bu prosesi belə izah edir: “Biz artıq aşağı faiz və sabit qloballaşma dövründə deyil, daha fragmentləşmiş və risklərin yüksək olduğu bir iqtisadi sistemdəyik.”
Beləliklə, qlobal iqtisadiyyatın əsas çağırışı artımın sürətləndirilməsi deyil, sabitliyin qorunmasıdır. İnflyasiyanın nəzarətdə saxlanması, borc risklərinin idarə olunması və texnoloji transformasiyanın düzgün yönləndirilməsi yaxın illərin əsas iqtisadi gündəmini müəyyən edəcək.
S. Rüfət